नेपालमा जीवन बीमा अभिकर्ता (Insurance Agent) कसरी बन्ने?

के तपाईं आफ्नै समयमा, असीमित कमाइ हुने 'इज्जतिलो' करियर खोज्दै हुनुहुन्छ?

"दाइ, छोराले +२ त पास गर्‍यो, तर अब के गर्ने? कुनै राम्रो पार्ट-टाइम काम पाइँदैन र?" वा "विदेशबाट फर्किएँ, अब नेपालमै बसेर केही गर्न सकिँदैन?"

यी प्रश्नहरू आज हरेक नेपाली घरमा सुनिन्छन्। हामीमध्ये धेरैलाई लाग्छ कमाउनका लागि कि त ९ देखि ५ बजेसम्म कसैको 'किचकिच' सहनुपर्छ, कि त राहदानी (Passport) बनाएर खाडी भासिनुपर्छ। तर के तपाईंलाई थाहा छ? हाम्रो समाजमा एउटा यस्तो पेशा छ, जहाँ तपाईं आफैँ आफ्नो 'हाकिम' बन्न सक्नुहुन्छ र मान्छेको सेवा गर्दै एउटा सम्मानित जीवन बिताउन सक्नुहुन्छ।

त्यो पेशा हो जीवन बीमा अभिकर्ता (Insurance Agent)।

किन आजको समयमा यो पेशा आकर्षक बन्दैछ?

पहिले-पहिले 'बीमा एजेन्ट' भन्ने बित्तिकै मान्छेहरू "झोला बोकेर मान्छेको घर-घर दगुर्ने" भनेर बुझ्थे। तर आज समय बदलिएको छ। अहिलेका बीमा अभिकर्ताहरू 'सेल्सम्यान' मात्र होइनन्, उनीहरू त समाजका 'फाइनान्सियल एडभाइजर' (आर्थिक सल्लाहकार) हुन्।

यो पेशा किन खास छ त?

• लगानी शून्य, कमाइ असीमित: तपाईंले कुनै पसल खोल्न लाखौँ चाहिन्छ, तर अभिकर्ता बन्न केवल तपाईंको इच्छाशक्ति र एउटा सानो तालिम काफी छ।

• समयको स्वतन्त्रता: तपाईंले आफ्नो परिवारलाई समय दिएर, वा आफ्नो मुख्य जागिरलाई नछोडी पनि यो काम गर्न सक्नुहुन्छ।

• समाजसेवाको अवसर: कसैको मृत्यु हुँदा वा बिरामी पर्दा तपाईंले दिलाएको बीमाको चेकले त्यो परिवारको सहारा बन्छ। यसबाट पाइने आत्मसन्तुष्टि अरू कुनै जागिरमा विरलै पाइन्छ।

यो ब्लग कसका लागि उपयोगी छ?

यदि तपाईं:

• भर्खर +२ पास गरेर केही नयाँ सिक्न र कमाउन खोज्दै हुनुहुन्छ,

• वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएर नेपालमै आफ्नो नेटवर्क प्रयोग गर्न चाहनुहुन्छ,

• घरमा बस्ने गृहिणी हुनुहुन्छ जो आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्न चाहनुहुन्छ,

• वा, आफ्नो वर्तमान आम्दानीमा थप (Extra) Income जोड्न चाहने जोकोही हुनुहुन्छ भने...

यो ब्लग तपाईंको करियरको 'टर्निङ प्वाइन्ट' हुन सक्छ। यहाँ हामी कुरा गर्नेछौँ लाइसेन्स कसरी लिने? शैक्षिक योग्यता कति चाहिन्छ ? र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यसबाट कमाइ कसरी हुन्छ ? 

एउटा सानो सोच: "तपाईंले कसैलाई एक पटक बीमा गराउनुभयो भने, उसले प्रिमियम तिरुन्जेल (अर्को १५-२० वर्षसम्म) तपाईंलाई कमिसन आउँछ। के यस्तो 'पेन्सन' जस्तो आम्दानी हुने अर्को कुनै पेशा तपाईंको नजरमा छ ?"

२) जीवन बीमा अभिकर्ता (Abhikarta) भनेको को हो?

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, जीवन बीमा अभिकर्ता भनेको कम्पनी र बीमित (ग्राहक) बीचको एउटा बलियो 'पुल' हो।

तपाईंले याद गर्नुभएको होला, कसैलाई बीमा चाहियो भने उनीहरू सिधै कम्पनीको ठूलो अफिसमा धाउँदैनन्। उनीहरूले त आफ्नो छिमेकी, साथी वा विश्वासिलो मान्छे खोज्छन् जसले उनीहरूलाई सही सल्लाह दिन सकोस्। हो, त्यही विश्वासिलो पात्र नै अभिकर्ता हो।

अभिकर्ता र साधारण कर्मचारीबीचको फरक

धेरै पाठकलाई लाग्छ कि एजेन्ट हुनु भनेको पनि बैंकको कर्मचारी जस्तै जागिर खानु हो। तर यहाँ एउटा ठूलो भिन्नता छ:

• कर्मचारी: उनीहरू निश्चित समय (१०–५) अफिसमा बस्छन् र महिनाको अन्त्यमा तोकिएको तलब खान्छन्। उनीहरूले जति धेरै काम गरे पनि तलब उही हुन्छ।

• अभिकर्ता: तपाईं आफ्नो समयको मालिक आफैँ हुनुहुन्छ। यहाँ कुनै 'बोस' हुँदैन। तपाईंको कमाइ तपाईंको मिहिनेतमा भर पर्छ। तपाईंले जति धेरै मान्छेको भविष्य सुरक्षित बनाउनुहुन्छ, तपाईंको आम्दानी त्यति नै बढ्दै जान्छ।

एउटा अभिकर्ताले वास्तवमा के–के काम गर्छ?

प्रश्न: "दाइ, अभिकर्ताको काम त केवल फारम भराउने मात्र त हो नि, होइन र?"

उत्तर: "होइन नि दाइ। फारम भराउनु त कामको १० प्रतिशत मात्र हो।" एउटा असल अभिकर्ताले निम्न जिम्मेवारीहरू निभाउँछ:

१. आर्थिक सल्लाह (Financial Guidance): कुन परिवारलाई कति सम्मको बीमा चाहिन्छ? छोराछोरीको पढाइका लागि कुन योजना ठिक हुन्छ? यो सबै बुझाउने काम अभिकर्ताको हो।

२. बीमा पोलिसीको व्यवस्थापन: ग्राहकले समयमा प्रिमियम तिरे कि तिरेनन्? उनीहरूको ठेगाना वा नोमिनी फेर्नु पर्ने छ कि? यी सबै प्राविधिक सहयोग अभिकर्ताले नै गर्छन्।

३. दाबी (Claim) मा मार्गदर्शन: यो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पाटो हो। जब कुनै परिवारमा संकट पर्छ, तब "बीमाको पैसा कसरी पाउने?" भनेर दौडधुप गरिदिने पहिलो व्यक्ति नै अभिकर्ता हो। दुःखको बेला परिवारको साथमा उभिनु नै यस पेशाको सबैभन्दा ठूलो धर्म हो।

एउटा सानो कथा: "रामबहादुरले आफ्ना साथी हरि दाइसँग एउटा जीवन बीमा गरेका थिए। हरि दाइले उनलाई केवल एउटा ग्राहक जस्तो मात्र होइन, भाइ जस्तो मानेर सही सल्लाह दिए। ५ वर्षपछि जब रामबहादुरको आकस्मिक दुर्घटना भयो, हरि दाइ नै पहिलो व्यक्ति थिए जो उनको घर पुगे र सबै कागजी प्रक्रिया मिलाएर परिवारलाई बीमाको रकम दिलाए। आज रामबहादुरको परिवार हरिलाई 'एजेन्ट' होइन, आफ्नो 'भगवान' मान्छ।"

३) नेपालमा जीवन बीमा अभिकर्ता बन्ने कानुनी आधार

बीमा भनेको मान्छेको भविष्य र पैसासँग जोडिएको कुरा हो। त्यसैले जो-कोहीले बाटोमा हिँड्दाहिँड्दै "म बीमा गराइदिन्छु" भन्न पाउँदैन। यसका लागि एउटा कानुनी प्रक्रिया छ।

नेपाल इन्स्योरेन्स अथोरिटी (NIA) को भूमिका

नेपालमा बीमा क्षेत्रलाई नियमन गर्ने एउटा सरकारी निकाय छ नेपाल बीमा प्राधिकरण। पहिले यसलाई 'बीमा समिति' भनिन्थ्यो। प्राधिकरणले नै अभिकर्ताहरूको लागि नियम बनाउँछ र लाइसेन्स जारी गर्छ। यसको मुख्य उद्देश्य भनेको बीमितको पैसा सुरक्षित होस् र एजेन्टहरूले गलत जानकारी नदिऊन् भन्ने हो।

किन लाइसेन्स अनिवार्य छ?

प्रश्न: "एजेन्ट भाइ, मेरो त चिनजान धेरै छ, लाइसेन्स ननिकाली बीमा गराउँदा हुँदैन र?"

उत्तर: "हुँदैन दाइ, यो गैरकानुनी हुन्छ।" लाइसेन्स हुनुका ३ वटा ठूला फाइदा छन्:

१. वैधानिकता: लाइसेन्स हुनु भनेको तपाईं सरकारद्वारा प्रमाणित 'प्रोफेसनल' हुनु हो। यसले ग्राहकमा तपाईं प्रति विश्वास जगाउँछ।

२. सुरक्षा: लाइसेन्स बिना बीमा व्यवसाय गर्नु अपराध मानिन्छ। भोलि कमिसन पाउने बेला वा अन्य कानुनी प्रक्रियामा तपाईंलाई आधिकारिक लाइसेन्स नै चाहिन्छ।

३. ज्ञानको ग्यारेन्टी: लाइसेन्स लिनुअघि तालिम लिनुपर्ने हुन्छ, जसले गर्दा तपाईंलाई बीमाका जटिल नियम र सर्तहरूबारे पूर्ण जानकारी हुन्छ।

४) जीवन बीमा अभिकर्ता बन्नका लागि आवश्यक योग्यता

धेरैले सोध्ने अर्को प्रश्न "यो काम गर्नका लागि कति पढेको हुनुपर्छ?" आउनुहोस्, यसलाई बुझौँ:

४.१ शैक्षिक योग्यता

नेपालमा जीवन बीमा अभिकर्ता बन्नका लागि अहिलेको नियम अनुसार न्यूनतम +२ वा ब्याचलर वा सो सरह उत्तीर्ण गरेको हुनुपर्छ।

४.२ उमेर सीमा

• न्यूनतम उमेर: तपाईंको उमेर कम्तीमा १८ वर्ष पूरा भएको हुनुपर्छ। (नागरिकता हुनु अनिवार्य छ)।

• अधिकतम उमेर: यसको कुनै माथिल्लो सीमा छैन। तपाईं ६० वर्षको उमेरमा पनि यो पेशा सुरु गर्न सक्नुहुन्छ, जबसम्म तपाईंमा सिक्ने र मान्छेसँग कुरा गर्ने जोस छ।

४.३ नागरिकता र नैतिक अवस्था

• तपाईं नेपाली नागरिक हुनुपर्छ।

• तपाईंको कुनै 'आपराधिक रेकर्ड' हुनु हुँदैन। समाजमा नैतिक रूपमा असल मानिएको व्यक्ति मात्र एक सफल अभिकर्ता बन्न सक्छ।

एउटा व्यवहारिक सल्लाह: "दाइ, शैक्षिक योग्यता एउटा ढोका मात्र हो। बीमामा सफल हुनका लागि डिग्री भन्दा पनि 'मान्छेको कुरा बुझ्ने क्षमता' र 'इमानदारिता' बढी चाहिन्छ। कतिपय ८-९ कक्षा पढेका एजेन्टहरूले पनि आज महिनाको लाखौँ कमाइरहनुभएको छ किनभने उनीहरूले मान्छेको मन जित्न जानेका छन्।"

५) नेपालमा जीवन बीमा अभिकर्ता बन्ने Step-by-Step प्रक्रिया

यदि तपाईं आजैबाट यो यात्रा सुरु गर्न चाहनुहुन्छ भने यी ५ वटा खुड्किला पार गर्नुपर्छ:

Step १: जीवन बीमा कम्पनी छनोट

नेपालमा अहिले धेरै जीवन बीमा कम्पनीहरू छन्। तपाईंले कुन कम्पनीको एजेन्ट बन्ने भनेर रोज्नुपर्छ।

• टिप: कम्पनी छान्दा त्यसको पुरानो रेकर्ड, बोनस दर, र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा तपाईंलाई सिकाउने 'मेन्टर' (एजेन्सी म्यानेजर) कत्तिको सहयोगी छ, त्यो हेर्नुहोस्।

Step २: आवेदन (Application)

आफूले रोजेको कम्पनीको नजिकैको शाखा कार्यालयमा जानुहोस्। त्यहाँ 'अभिकर्ता फारम' भर्नुपर्छ। यसका लागि तपाईंलाई निम्न कागजात चाहिन्छ:

• नागरिकताको फोटोकपी

• शैक्षिक योग्यता (SEE/SLC भन्दा माथिको) को सर्टिफिकेट

• ३–४ प्रति पासपोर्ट साइजको फोटो

Step ३: अभिकर्ता तालिम (Mandatory Training)

कागजात बुझाएपछि कम्पनीले तपाईंलाई ३ दिने (कम्तीमा १८ घण्टाको) अनिवार्य तालिम दिन्छ।

• तालिममा के सिकाइन्छ? बीमा भनेको के हो? यसका नियमहरू के-के हुन्? मान्छेसँग कसरी कुरा गर्ने? र कम्पनीका विभिन्न योजनाहरू (Policy) कसरी बुझाउने? यो तालिमले तपाईंलाई 'काँचो माटो' बाट एउटा 'व्यवसायिक अभिकर्ता' बनाउने जग बसाल्छ।

Step ४: लाइसेन्स परीक्षा

तालिम सकिएपछि तपाईंले एउटा सानो परीक्षा दिनुपर्छ। यो परीक्षा 'नेपाल बीमा प्राधिकरण' को अनलाइन पोर्टल मार्फत कम्पनीले नै लिन्छ।

• परीक्षा कस्तो हुन्छ? यसमा प्रायः 'मल्टिपल च्वाइस' (सहि उत्तरमा टिक लगाउने) प्रश्नहरू हुन्छन्। तालिममा ध्यान दिएर सुन्नुभयो भने यो परीक्षा पास गर्न कुनै गाह्रो छैन।

Step ५: लाइसेन्स प्राप्ति

परीक्षा पास भएपछि तपाईंको विवरण प्राधिकरणमा जान्छ र डिजिटल लाइसेन्स जारी हुन्छ। अब तपाईं आधिकारिक रूपमा बीमा बेच्न र कमिसन खान योग्य हुनुभयो।

६) जीवन बीमा अभिकर्ताको कमाइ (Income & Commission)

लौ, अब सबैले सुन्न चाहेको कुरा "पैसा कति आउँछ त?"

बीमा अभिकर्ताको आम्दानी अरू जागिरको जस्तो 'फिक्स्ड' हुँदैन, यो असीमित हुन सक्छ। यसमा मुख्यतया दुई प्रकारका आम्दानी हुन्छन्:

१. पहिलो वर्षको कमिसन (First Year Commission): तपाईंले कसैको बीमा गराउनुभयो भने, उसले पहिलो पटक तिरेको प्रिमियमबाट तपाईंले कम्पनीको नियम अनुसार आकर्षक कमिसन (प्रायः ५% देखि २५% सम्म, योजना अनुसार) पाउनुहुन्छ।

२. नवीकरण कमिसन (Renewal Commission): यो चाहिँ यो पेशाको सबैभन्दा मीठो पक्ष हो। बीमितले दोस्रो, तेस्रो र पछिल्ला वर्षहरूमा किस्ता तिर्दा पनि तपाईंले केही प्रतिशत कमिसन पाइरहनुहुन्छ। यसलाई 'प्यासिभ इन्कम' भनिन्छ। तपाईं सुतिरहेको बेला वा छुट्टीमा हुँदा पनि तपाईंको खातामा पैसा आउन सक्छ।

एउटा उदाहरण: मानौँ, तपाईंले महिनामा २ जनाको मात्र ५०-५० हजारको बीमा गराउनुभयो। १ लाखको प्रिमियममा यदि २५% कमिसन आयो भने, तपाईंको महिनाको कमाइ २५ हजार भयो। यो त सुरुवात मात्र हो। जब तपाईंका सयौँ ग्राहक हुन्छन्, तब रिन्युभल कमिसनले नै तपाईंको जीवन विलासी बनाउन सक्छ।

व्यवसायिक सल्लाह: "सुरुमा यो पेशा 'पार्ट-टाइम' जस्तो लाग्न सक्छ, तर जब तपाईंको 'पोर्टफोलियो' बढ्दै जान्छ, यो कुनै पनि ठूलो व्यापार भन्दा कम हुँदैन। यहाँ लगानी शून्य छ, तर प्रतिफल 'स्काई इज द लिमिट' (असीमित) छ।"

७) सफल जीवन बीमा अभिकर्ता बन्ने 'सिक्रेट' र चुनौतीहरू

बीमामा लाइसेन्स लिनु त लाइसेन्स लिएर गाडी चलाउन सुरु गर्नु जस्तै हो। तर, 'राम्रो चालक' बन्नका लागि केही गुणहरू चाहिन्छन्:

सफल हुने ३ वटा मुख्य सूत्र (Secrets):

१. इमानदारिता (The Trust Factor): बीमामा तपाईंले 'पोलिसी' मात्र बेच्नुहुन्न, तपाईंले आफ्नो नाम र विश्वास बेच्नुहुन्छ। कहिल्यै पनि धेरै कमिसन आउने लोभमा ग्राहकलाई नचाहिने योजना नभिडाउनुहोस्। यदि ग्राहकले तपाईंलाई विश्वास गरे भने, उनीहरूले नै अरू १० जना नयाँ ग्राहक खोजिदिन्छन्।

२. धैर्यता (The Power of Persistence): बीमामा मान्छेले पहिलो भेटमै "हुन्छ" भन्दैनन्। धेरैले "भोलि गरौँला", "पर्सी सोचौँला" भन्छन्। सफल एजेन्ट त्यो हो, जसले कसैलाई पनि नझर्किकन मीठो बोल्छ र समय-समयमा 'फलो-अप' गरिरहन्छ।

३. निरन्तर सिकाइ (Constant Learning): कम्पनीका नयाँ योजनाहरू के छन्? बजारमा अरू कम्पनीले के गर्दैछन्? बोनस रेट कसरी बढ्दैछ? यी कुरामा तपाईं अपडेट हुनुपर्छ। जब तपाईं "विज्ञ" जस्तो बोल्नुहुन्छ, मान्छेले तपाईंको सल्लाह सुन्छन्।

यो पेशाका चुनौतीहरू (जुन तपाईंले सामना गर्नुपर्नेछ):

दाइ, म तपाईंलाई झूटो सपना देखाउँदिनँ, यो पेशामा सुरु-सुरुमा केही गाह्रो मोडहरू पनि आउँछन्:

• मान्छेको गलत बुझाइ: नेपालमा अझै पनि धेरैलाई लाग्छ कि बीमामा पैसा फस्छ। यस्ता मान्छेलाई बुझाउन धेरै मेहनत र धैर्यता चाहिन्छ।

• सुरुवाती समयको संघर्ष: पहिलो १–२ महिना एउटा पनि बीमा नहुन सक्छ। धेरै मान्छे यही बेला "मबाट हुँदैन" भनेर छाडिदिन्छन्। तर जसले यो 'ब्रेकिङ पिरियड' पार गर्छ, ऊ पछि 'किङ' बन्छ।

• अस्वीकृति (Rejection) सहने शक्ति: तपाईंले १० जनालाई भन्दा ८ जनाले "म गर्दिनँ" भन्न सक्छन्। त्यो ८ जनाको 'नाइँ' सुनेर निराश नहुने मान्छे मात्र सफल अभिकर्ता बन्न सक्छ।

८) भविष्यमा यो पेशाको सम्भावना: आजको जग, भोलिको महल

अहिले नेपालमा जम्मा २५-३० प्रतिशत जनसंख्यामा मात्र बीमाको पहुँच पुगेको छ। यसको अर्थ ७० प्रतिशत बजार अझै खाली छ।

• डिजिटल युगको फाइदा: अहिले फेसबुक, टिकटक र युट्युबबाट पनि तपाईंले ग्राहक खोज्न सक्नुहुन्छ।

• बढ्दो चेतना: अहिलेका युवा पुस्तालाई बीमाको महत्त्व थाहा छ। उनीहरू आफैँ खोज्दै आउँछन्, मात्र तपाईंले आफूलाई एउटा 'भरपर्दो एजेन्ट' को रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ।

९) निष्कर्ष: के तपाईं तयार हुनुहुन्छ?

बीमा अभिकर्ता बन्नु भनेको केवल पैसा कमाउनु मात्र होइन, यो त समाजका परिवारहरूलाई आर्थिक रूपमा सुरक्षित बनाउने एउटा पुण्य काम पनि हो। यहाँ तपाईंको 'हाकिम' कोही छैन, तपाईंको मेहेनत नै तपाईंको भाग्य हो।

यदि तपाईंमा बोल्ने कला छ, मान्छेलाई सहयोग गर्ने भावना छ र केही वर्ष संघर्ष गरेर जीवनभर 'प्यासिभ इन्कम' खान चाहनुहुन्छ भने, आजै नजिकैको बीमा कम्पनीमा जानुहोस् र लाइसेन्सको प्रक्रिया सुरु गर्नुहोस्।

यदि तपाईंलाई पनि "म एजेन्ट त बन्छु, तर कुन कम्पनी छान्ने? कसरी सुरु गर्ने?" भन्ने अलमल छ भने, मलाई तल कमेन्ट मा सोध्न सक्नुहुन्छ। म तपाईंलाई मेरो अनुभवको आधारमा सही कम्पनी र सही मेन्टर छान्न मद्दत गर्नेछु।

"आजको एउटा निर्णयले तपाईंको र तपाईंको परिवारको आर्थिक भविष्य बदल्न सक्छ। सुरु गरौँ त?"