नेपालमा जीवन बीमाका प्रकारहरू

के तपाईंलाई थाहा छ? सबै जीवन बीमा तपाईंको लागि नहुन सक्छन् !

"दाइ, एउटा राम्रो बीमा गरिदिनु पर्यो," धेरैले मलाई यसै भन्नुहुन्छ। तर जब म सोध्छु "तपाईंलाई बीमा किन चाहियो? बचत गर्न कि परिवारको सुरक्षाका लागि? वा बुढेसकालको सहाराकोलागि ?, बालबच्चाको भविष्यकोलागि ?" तब धेरैजना अलमलमा पर्नुहुन्छ।

हामी जुत्ता किन्न जाँदा पनि आफ्नो साइज र काम (हिँड्नलाई कि दौडिनलाई) हेरेर मात्र किन्छौँ भने, जीवनभरिको कमाइ सुम्पिने 'जीवन बीमा' त झन् कति बुझेर छान्न पर्ला, सोच्नुहोस् त! नेपालमा धेरै मान्छेले बीमा त गर्छन्, तर पछि थाहा पाउँछन् कि उनीहरूले खोजेको कुरा अर्कै थियो।

जीवन बीमा किन आजको आवश्यकता बनिरहेको छ?

आजभोलि समय निकै अनिश्चित छ। भोलि के हुन्छ कसैलाई थाहा छैन। यस्तोमा जीवन बीमा केवल "मरेपछि पाइने पैसा" होइन, यो त तपाईंको अनुपस्थितिमा परिवारको चुल्हो बल्ने ग्यारेन्टी र तपाईं रहँदा भविष्यको एउटा ठूलो आर्थिक टेको हो।

नेपालमा अहिले बीमाप्रति चासो त बढेको छ, तर धेरैले छिमेकीले गरेको छ वा एजेन्टले भन्यो भन्दैमा आँखा चिम्लेर पोलिसी लिने गर्नुहुन्छ।

सही बीमा छनोट गर्न प्रकार बुझ्नु किन जरुरी छ?

एउटा सानो उदाहरण हेरौँ: श्यामले २० वर्षको एउटा 'एन्डाउमेन्ट' बीमा गरे ताकि बुढेसकालमा पैसा पाइयोस्। तर बीचमै उनलाई केही भइहाल्यो भने उनको परिवारले पाउने रकम एकदमै थोरै थियो। अर्कोतिर, रामले 'टर्म इन्स्योरेन्स' गरे, तर उनलाई २० वर्षपछि एक रुपैयाँ पनि फिर्ता आएन।

यहाँ श्याम र राम दुवैको उद्देश्य फरक थियो, तर उनीहरूले आफ्नो आवश्यकता अनुसारको 'प्रकार' चिनेनन्। त्यसैले, यो ब्लगमा हामी नेपालमा प्रचलित बीमाका विभिन्न प्रकारहरूलाई यति सरल भाषामा बुझाउनेछौँ कि, तपाईं आफैँले भन्नुहुनेछ "हो, मेरो लागि चाहिँ यो बीमा ठिक छ!"

एउटा संवाद: बीमित: "एजेन्ट भाइ, यो सबै बीमा उस्तै त हो नि, जसले धेरै पैसा दिन्छ त्यही गरिदेऊ न!"

एजेन्ट: "दाइ, पैसा मात्र हेरेर हुँदैन। पहिला यो भन्नुस् कि तपाईंलाई छोराको पढाइका लागि पैसा चाहिएको हो कि, भोलि आफू नहुँदा परिवारको सुरक्षाका लागि? किनकि डाक्टरले बिरामी हेरेर औषधि दिए जस्तै, हामीले पनि तपाईंको आवश्यकता हेरेर बीमाको प्रकार छान्नुपर्छ।"

२) जीवन बीमा के हो ?

सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, जीवन बीमा भनेको तपाईं र बीमा कम्पनी बीचको एउटा कानुनी बाचा हो। तपाईंले कम्पनीलाई केही रकम (प्रिमियम) बुझाउनुहुन्छ र त्यसको बदलामा कम्पनीले तपाईंलाई वा तपाईंको परिवारलाई एउटा ठूलो आर्थिक सुरक्षाको सुनिश्चितता दिन्छ।

जीवन बीमाको सरल परिभाषा (एक उदाहरणका साथ)

मानौँ, तपाईंले आफ्नो परिवारको लागि एउटा घर बनाउँदै हुनुहुन्छ। तर घर पूरा नहुँदै तपाईंलाई केही भइहाल्यो भने त्यो अधुरो घर कसले पूरा गर्छ? जीवन बीमा ठ्याक्कै त्यही 'अधुरो सपना' पूरा गर्ने एउटा माध्यम हो।

यदि बीमित (बीमा गर्ने व्यक्ति) को मृत्यु भयो भने कम्पनीले परिवारलाई एकमुष्ट ठूलो रकम दिन्छ। तर यदि बीमित जीवितै रहे र बीमाको अवधि पूरा भयो भने, कम्पनीले उसले जम्मा गरेको पैसामा बोनस थपेर आकर्षक प्रतिफल फिर्ता दिन्छ।

जीवन बीमाले दिने मुख्य सुरक्षा र फाइदा

प्रश्न: "एजेन्ट भाइ, बैंकमा पैसा जम्मा गर्नु र बीमा गर्नुमा के फरक छ त ? पैसा त दुवै ठाउँमा सुरक्षित नै हुन्छ नि !"

उत्तर: "एकदम सही प्रश्न दाइ! तर बैंक र बीमामा एउटा ठूलो 'जादु' जस्तो फरक छ। बैंकमा तपाईंले जति पैसा राख्नुभयो, त्यति मात्र फिर्ता पाउनुहुन्छ। तर बीमामा, तपाईंले पहिलो किस्ता मात्र तिरेको बेला केही अप्रिय घटना भयो भने पनि कम्पनीले तपाईंको परिवारलाई पूरै बीमाङ्क रकम ( Sum Assured) दिन्छ। बैंकले तपाईंको 'साँवा' को सुरक्षा गर्छ, बीमाले तपाईंको 'जीवनको मूल्य' र 'परिवारको भविष्य' को सुरक्षा गर्छ।"

जोखिम सुरक्षा बनाम दीर्घकालीन बचत

नेपालमा जीवन बीमा दुईवटा उद्देश्यका लागि गरिन्छ:

१. जोखिम सुरक्षा (Risk Cover): यो भनेको "जीवनको अनिश्चितता" को लागि हो। भोलि म रहिनँ भने मेरो श्रीमतीले कसरी घर चलाउँछिन्? छोराछोरी कसरी पढ्छन्? यसको उत्तर नै 'जोखिम सुरक्षा' हो।

२. दीर्घकालीन बचत (Long-term Saving): यो भनेको "अनिवार्य बचत" हो। हामी कमाउँदा धेरै खर्च गर्छौँ, तर बीमाले हामीलाई एउटा अनुशासनमा राखेर भविष्यका लागि ठूलो पूँजी जम्मा गर्न मद्दत गर्छ।

एउटा मन छुने कुरा: "बीमा भनेको आफू जानका लागि होइन, बरु आफ्नाहरूको सुरक्षाका लागि गरिन्छ। यो एउटा यस्तो छाता हो, जुन घाम लाग्दा (सुखमा) बचत बन्छ र पानी पर्दा (दुःखमा) ओत बन्छ।"

३) नेपालमा जीवन बीमाको महत्त्व

हाम्रो नेपाल जस्तो देशमा, जहाँ धेरैजसो परिवार एउटै व्यक्तिको कमाइमा भर पर्छन्, त्यहाँ जीवन बीमा केवल एउटा 'पोलिसी' मात्र होइन, त्यो त घरको 'मुख्य खम्बा' हो।

३.१ परिवारको आर्थिक सुरक्षामा जीवन बीमाको भूमिका

हामी नेपालीहरू परिवारका लागि बाँच्छौँ। छोराछोरीको राम्रो स्कुल, चाडबाडको खर्च, र बुढेसकालको सहारा यी सबै कुरा पैसासँग जोडिएका हुन्छन्।

एउटा सानो कथा: "पोखराका सुवास जी एउटा सानो पसल चलाउनुहुन्थ्यो। उनले आफ्नो परिवारको लागि १० लाखको बीमा गरेका थिए। दुर्भाग्यवश, एक सडक दुर्घटनामा उनको निधन भयो। श्रीमती र दुई साना बच्चाको भविष्य अन्धकार देखियो। तर, त्यही बीमाको रकमले गर्दा आज उनका छोराछोरीको पढाइ रोकिएको छैन र श्रीमतीले सानो व्यवसाय सुरु गरेर घर चलाइरहेकी छिन्। सुवास जी त रहनुभएन, तर उनको 'जिम्मेवारी' बीमाले निभाइदियो।"

३.२ आय, बचत र भविष्य योजनामा जीवन बीमा

हाम्रो एउटा बानी के छ भने पैसा हातमा भयो भने खर्च भइहाल्छ। "भोलि बचत गरौँला" भन्दाभन्दै महिना बित्छ।

• अनुशासित बचत: बीमाले तपाईंलाई वर्षको एक पटक वा छ-छ महिनामा 'प्रिमियम' तिर्न बाध्य बनाउँछ। यो एउटा यस्तो "मिठो कर" हो, जसले तपाईंलाई भविष्यमा ठूलो पूँजी (Lump-sum amount) बनाउन मद्दत गर्छ।

• भविष्यको सहारा: छोरीको बिहे, छोराको उच्च शिक्षा वा आफ्नै रिटायरमेन्ट— यी सबैका लागि बीमा एउटा भरपर्दो लगानी हो।

३.३ नेपाली समाज र जीवन बीमा: "मरेपछि पाइने पैसा" कि "बाँच्दाको साथी"?

पहिले-पहिले हाम्रो समाजमा बीमालाई अलि नकारात्मक दृष्टिले हेरिन्थ्यो। "मर्ने कुरा किन गर्ने?" भनिन्थ्यो। तर आज चेतना बदलिएको छ। आजका नेपालीहरूले बुझिसकेका छन् कि बीमा "मरेपछि पाइने पैसा" मात्र होइन, यो त "जिउँदो हुँदा शान्तिले सुत्न पाइने ग्यारेन्टी" हो। जब तपाईंको बीमा हुन्छ, तपाईंलाई थाहा हुन्छ कि भोलि केही तल-माथि भइहाले पनि मेरो परिवार सडकमा आउँदैन। यही 'Mental Peace' नै बीमाको सबैभन्दा ठूलो फाइदा हो।

एउटा संवाद: बीमित: "एजेन्ट भाइ, यो पैसा त २० वर्षपछि मात्र आउँछ, अहिले त मेरो खल्ती खाली भयो नि!"

एजेन्ट: "दाइ, आज खल्ती अलिअलि खाली हुनु भनेको भोलि तपाईंको र परिवारको हात रित्तो नहुने पक्का गर्नु हो। २० वर्ष त मोबाइल चलाउँदा-चलाउँदै बित्छ, तर त्यो बेला हातमा आउने २०-२५ लाखले जुन तागत दिन्छ, त्यो आजको यो सानो त्याग भन्दा धेरै ठूलो हुन्छ।"

४) नेपालमा प्रचलित जीवन बीमाका प्रकारहरू

नेपालमा पाइने बीमाका प्रकारहरूलाई हामीले मुख्यतया ७ भागमा बाँडेर बुझ्न सक्छौँ:

४.१ टर्म जीवन बीमा (Term Life Insurance)

यो सबैभन्दा शुद्ध र सस्तो बीमा हो। यसमा तपाईंले एकदमै कम प्रिमियममा धेरै ठूलो रकमको सुरक्षा पाउनुहुन्छ।

• परिभाषा: निश्चित अवधिका लागि (जस्तै १० वा २० वर्ष) गरिने शुद्ध जोखिम सुरक्षा।

• बोनस: यसमा बोनस हुँदैन।

• फाइदा: यदि अवधिभित्र बीमितको मृत्यु भयो भने परिवारले ठूलो रकम (बीमाङ्क) पाउँछन्।

• सीमितता: यदि अवधिभर केही भएन र बीमित जीवितै रहे भने एक रुपैयाँ पनि फिर्ता पाइँदैन।

• कसका लागि? जो मानिस थोरै पैसामा आफ्नो परिवारको लागि 'करोडौँ' को सुरक्षा सुनिश्चित गर्न चाहन्छन्।

४.२ एन्डाउमेन्ट / सावधिक जीवन बीमा (Endowment Policy)

नेपालमा सबैभन्दा बढी रुचाइएको बीमा यही हो। यसलाई "बचत र सुरक्षाको प्याकेज" भनिन्छ।

• परिभाषा: यसमा सुरक्षा पनि हुन्छ र भविष्यका लागि बचत पनि हुन्छ।

• बोनस: यसमा आकर्षक बोनस पाइन्छ।

• फाइदा: अवधि पूरा भएपछि बीमाङ्क रकम र त्यतिन्जेलको बोनस एकमुष्ट हात पर्छ। बीचमा केही भइहालेमा परिवारले पूरै रकम पाउँछन्।

• कसका लागि? जो भविष्यका लागि ठूलो पूँजी जम्मा गर्न चाहन्छन् (जस्तै घर बनाउन वा रिटायरमेन्ट)।

४.३ मनी ब्याक जीवन बीमा (Money Back Policy)

धेरैलाई वर्षौँसम्म कुर्न धैर्यता हुँदैन। उनीहरूलाई बीच-बीचमा पैसा चाहिन्छ। उनीहरूका लागि यो 'मनी ब्याक' राम्रो हुन्छ।

• परिभाषा: बीमा अवधि नसकिँदै निश्चित समयको अन्तरालमा (जस्तै हरेक ४–४ वर्षमा) बीमाङ्क रकमको केही प्रतिशत फिर्ता पाइने योजना।

• बोनस: बोनस चाहिँ अन्त्यमा एकमुष्ट मात्र पाइन्छ।

• फाइदा: बच्चाको स्कुल भर्ना वा घरको सानातिना खर्च टार्न बीच-बीचमा पैसा आइरहन्छ।

• कसका लागि? जसलाई नियमित रूपमा नगद प्रवाह (Cash Flow) आवश्यक पर्छ।

४.४ बाल जीवन बीमा (Child Insurance Policy)

यो आफ्ना छोराछोरीको उज्ज्वल भविष्यका लागि गरिएको लगानी हो।

• विशेषता: यसमा प्रस्तावक (बुबा/आमा) र बच्चा दुवैको सुरक्षा जोडिएको हुन्छ।

• फाइदा: यदि प्रस्तावकलाई केही भयो भने बाँकी प्रिमियम मिनाहा हुन्छ र बच्चाले निश्चित समयमा पैसा पाउँछ।

• कसका लागि? छोराछोरीको उच्च शिक्षा (MBBS, Engineering) वा विवाहको योजना बनाइरहेका अभिभावकका लागि।

४.५ पेन्सन / एन्युटी जीवन बीमा (Pension Policy)

बुढेसकालमा कसैसँग हात थाप्न नपरोस् भन्ने उद्देश्यले यो बीमा गरिन्छ।

• परिभाषा: कमाउने बेला पैसा जम्मा गर्ने र उमेर ढल्केपछि (६० वर्षपछि) हरेक महिना वा वर्ष 'पेन्सन' को रूपमा रकम पाउने।

• फाइदा: यसले बुढेसकालमा आर्थिक स्वतन्त्रता दिन्छ।

४.६ सिंगल प्रिमियम जीवन बीमा (Single Premium Policy)

यसमा वर्षैपिच्छे प्रिमियम तिर्ने झन्झट हुँदैन।

• विशेषता: एकै पटक ठूलो रकम जम्मा गर्ने र भविष्यमा त्यसको लाभ लिने।

• कसका लागि? जोसँग एकमुष्ट पैसा छ (जस्तै जग्गा बेचेको वा बोनस पाएको पैसा) र त्यसलाई सुरक्षित ठाउँमा लगानी गर्न चाहन्छन्।

४.७ माइक्रो तथा समूह जीवन बीमा (Micro / Group Insurance)

यो थोरै आय भएका वा कुनै संस्थामा काम गर्ने कर्मचारीहरूका लागि हो।

• विशेषता: न्यून प्रिमियममा सामूहिक रूपमा सुरक्षा प्रदान गरिन्छ।

५) कुन जीवन बीमा कसका लागि उपयुक्त? (द्रुत गाइड)

एउटा सानो टिप्स: "दाइ, बीमा गर्दा कहिल्यै पनि अरूको देखासिखी नगर्नुहोस्। कसैलाई 'मनी ब्याक' मन पर्न सक्छ, तर तपाईंलाई छोराको पढाइका लागि 'चाइल्ड पोलिसी' को खाँचो हुन सक्छ। आफ्नो आवश्यकता पहिला चिन्नुहोस्।"

६) जीवन बीमा छनोट गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू

दाइ, प्रकारहरू त बुझियो, तर फारम भर्नुअघि यी ४ कुरा 'चेकलिस्ट' मा राख्नुहोला:

१. आफ्नो उद्देश्य (Goal): तपाईंलाई छोरीको बिहेका लागि पैसा चाहिएको हो कि आफ्नो अनुपस्थितिमा परिवारको सुरक्षा? उद्देश्य प्रष्ट भएपछि मात्र प्रकार छान्नुहोस्।

२. प्रिमियम तिर्ने क्षमता: जोसमा आएर ठूलो रकमको बीमा नगर्नुहोस्। भोलि किस्ता तिर्न धौ-धौ नहोस्। आफ्नो वार्षिक आम्दानीको १०-१५% मात्र बीमामा छुट्टाउनु बुद्धिमानी हुन्छ।

३. कम्पनीको साख (Trust): कम्पनी कति पुरानो छ? दाबी भुक्तानी (Claim Settlement) को रेकर्ड कस्तो छ? र बोनस कति दिइरहेको छ? यी कुराहरू बुझ्नुहोस्।

४. सही अभिकर्ताको साथ: एउटा राम्रो अभिकर्ताले तपाईंलाई पोलिसी बेच्ने मात्र होइन, दुःखको बेला परिवारलाई साथ पनि दिन्छ।

७) निष्कर्ष: सही बीमा = सुरक्षित र ढुक्क भविष्य

अन्त्यमा दाइ/दिदी, जीवन बीमा कुनै चिट्ठा होइन र यो केवल "मरेपछि पाइने पैसा" पनि होइन। यो त एउटा 'वित्तीय प्रेम पत्र' हो, जुन तपाईंले आफ्नो परिवारको नाममा लेख्नुहुन्छ।

नेपालमा पाइने विभिन्न प्रकारका बीमाहरूमध्ये कुनै एउटा तपाईंको आवश्यकतासँग ठ्याक्कै मेल खान्छ। महत्वपूर्ण कुरा "कहिले गर्ने" भन्दा पनि "कति छिटो गर्ने" भन्ने हो। किनभने बीमा गर्नका लागि उमेर र स्वास्थ्य दुवैले साथ दिएको बेला नै सबैभन्दा उत्तम समय हो।

याद राख्नुहोस्: "तपाईंको अनुपस्थितिमा तपाईंको परिवारले कस्तो जीवन बिताउँछ भन्ने कुरा आज तपाईंले छान्ने 'बीमाको प्रकार' ले तय गर्छ।"